भारत र खाडी देशहरू बीचको सम्बन्ध हालका वर्षहरूमा गुणात्मक रूपमा परिवर्तन भएको छ

सन् २०२२ मा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको पहिलो विदेश भ्रमण युएई र कुवेत हुने थियो । भारत र मध्यपूर्वमा फैलिएको ओमिक्रोन कोविड भाइरसका कारण यो स्थगित गर्नुपरेको थियो।

यद्यपि, पश्चिम एसियाली देशहरू र विशेष गरी जीसीसी (खाडी सहयोग परिषद) देशहरूसँगको सम्बन्धले विगत एक दशक वा सोभन्दा बढी अवधिमा वास्तवमै रणनीतिक आयाम प्राप्त गरेको छ। वर्षौंसम्म यो मुख्यतया तेल, प्रवासी चासो र रेमिटेन्सहरू द्वारा संचालित एक लेनदेन क्रेता-विक्रेता जस्तो सम्बन्ध रहेको थियो।

सन् १९८० को दशकमा इन्दिरा गान्धीको भ्रमणपछि र सन् २००८ सम्म, हामीले २-३ घण्टा मात्रै टाढा रहेको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र ऐतिहासिक रूपमा जोडिएको क्षेत्रमा कुनै पनि उच्चस्तरीय भ्रमण गरेका थिएनौं। जुन हाम्रो आफ्नै हितका लागि रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। साँच्चै अकल्पनीय! विशेष गरी यी देशहरू हाम्रो ऊर्जा सुरक्षा, सामुद्रिक सुरक्षा, खाद्य सुरक्षा र निश्चित रूपमा प्रवासी कल्याणका लागि धेरै महत्त्वपूर्ण छन् जुन हाम्रो सुदृढ सम्बन्धको प्रमुख आधारहरू हुन्।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा यो गुणात्मक रूपमा परिवर्तन भएको छ। दुवै पक्ष नजिकको उत्साह र पारस्परिक सरोकार, आकांक्षा र द्विपक्षीय पारस्परिक लाभकारी अवसर तथा सीमितताहरूको यथार्थपरक मूल्यांकनका साथ पुनः संलग्न भएका छन्। प्रधानमन्त्री मोदी को यो चौथो युएई भ्रमण हुने थियो। यद्यपि कुवेतको पहिलो भ्रमणले यस क्षेत्रलाई भारतको रणनीतिक महत्त्वलाई स्पष्ट रूपमा जोड दिएको‌ छ।

प्रधानमन्त्री मोदीले ओमान, युएई, कतार र साउदी अरेबिया, इरान, प्यालेस्टाइन र इजरायल लगायत खाडी देशहरू भ्रमण गर्ने उद्देश्य लिएका छन्।

बहराइन, इजरायल र प्यालेस्टाइन जस्ता धेरै देशहरूको भ्रमण गर्ने उनी पहिलो भारतीय प्रधानमन्त्री बनेका छन् । यद्यपि, भारतको विदेश नीति र बृहत् क्षेत्रीय सकारात्मकताका साथ लिइएको द्विपक्षीय नीति को आधारमा यी देश सँग सम्बन्ध सुमधुर हुनेछ।

बढ्दो सम्बन्धको कदर गर्दै प्रधानमन्त्री मोदीलाई धेरै देशहरूले सर्वोच्च राज्य सम्मानबाट सम्मानित गरेका छन्। यस क्षेत्रमा नयाँ चुनौतिहरू निकै स्पष्ट भएकाले भारतले सहयोगात्मक पक्षलाई विस्तार गरेको छ।

यो तथ्यबाट पनि स्पष्ट हुन्छ कि भारतले समुद्री सहयोग र सम्पत्तिको प्रयोग, संयुक्त सैन्य अभ्यास र आदानप्रदान र समग्र रक्षा सहयोग, समुद्री डकैती, आतंकवाद विरोधी, वांछित अपराधी र भगोडाहरूको स्वदेश फिर्ता, साइबर सुरक्षा, व्यापार र सामुद्रिक सहयोग, लगानी, नयाँ क्षेत्रहरू जस्तै अन्तरिक्ष, आणविक र नवीकरण ऊर्जा र प्राविधिक सहयोग समेटेका छन्। यसले यस क्षेत्रका प्रमुख देशहरूसँग हाम्रो भविष्यको विशेष संलग्नतालाई पनि परिभाषित गर्नेछ।

वर्षौंसम्म हाम्रो सम्बन्धलाई पाकिस्तान र इस्लामिक सम्बन्ध ले धुमिल बनाएको थियो। त्यो पनि परिवर्तन भएको छ। साउदी अरेबिया र युएई र अन्य दुवैले विश्वव्यापी रूपमा प्रतिबन्धित आतंकवादी समूहहरूसँग इस्लामाबादको हातलाई स्वीकार गरेका छन्। जम्मू-कश्मीरमा भारतको अनुच्छेद ३७० को खारेजी र उरी, पुलवामा आतंकवादी हमला र प्रतिशोधात्मक बालाकोट हमलाको सम्बन्धमा कारबाहीमा उनीहरूको प्रतिक्रियाको क्रममा स्पष्ट भएको थियो।

यो एक महत्वपूर्ण कूटनीतिक उपलब्धि थियो। साथै, युएईका विदेशमन्त्रीले आफ्ना भारतीय समकक्षी स्वर्गीय सुष्मा स्वराजलाई ओआईसी (इस्लामिक सहयोग संगठन) को बैठकलाई सम्बोधन गर्न निम्तो दिएका थिए। जसमा खाडी मुलुकलाई आफ्नो गृहस्थल मान्ने पाकिस्तानी विदेशमन्त्रीको आक्रोश र आपत्ति थियो।

भारतले केही अरब देशहरू र इजरायल बीचको अब्राहम सम्झौता र कतार नाकाबन्दी हटाउने लगायत साउदी अरेबिया र इरान जस्ता विभिन्न क्षेत्रीय शक्तिहरू बीचको मेलमिलापलाई पनि स्वागत गरेको थियो। किनभने यस क्षेत्रमा कुनै पनि द्वन्द्वले भारतको आफ्नै सुरक्षा र हितमा प्रत्यक्ष परिणाम पार्नसक्छ। त्यसकारण सम्भव भएसम्म भारतले त्रिपक्षीय वा चतुर्भुज ढाँचामा अन्य राष्ट्र सँग सहकार्य गर्न खोजिरहेको छ।

भर्खरै, भारतले आर्थिक वृद्धि र विकासको लागि पारस्परिक दक्षताहरू प्रयोग गर्न युएई, अमेरिका र इजरायलसँग नयाँ व्यापार र प्रविधि साझेदारी गरेको छ।

इरान र जीसीसी ले भारतको ऐतिहासिक र आर्थिक सम्बन्धलाई व्यक्तिगत देशहरूसँगको महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्दछ। अफगानिस्तानको सन्दर्भमा पनि उनीहरूले नयाँ उचाइ हासिल गरेका छन्।

कतार र इरानले अमेरिकी प्रतिबन्धहरूको बावजुद दोहा र तेहरान (चाबहार र आईएनएसटीसी) मार्फत मध्य एसियाली कनेक्टिभिटी गरेकाले भारतको पहुँचको लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन्। अर्कोतर्फ, जीसीसी देशहरू भारतको ऊर्जा सुरक्षाको लागि महत्वपूर्ण बनेका छन् किनभने भारतले ७०% भन्दा बढी तेल र ९०% ग्यास तिनीहरूबाट प्राप्त गर्दछ। पहिलो पटक भारतले युएईमा तेल अन्वेषणमा आफ्नो हिस्सेदारी सुरक्षित गर्न सक्षम भएको थियो किनभने इरानको फर्जद बी क्षेत्र भू-राजनीति बाट क्षतिग्रस्त बनेको थियो।

यसबाहेक, युएई र साउदी अरेबिया भारतको तेस्रो र चौथो ठूलो व्यापारिक साझेदार बनेका छन् र दुबई भारतको लागि एक उद्यम र ट्रान्जिट, व्यापार र निर्यात केन्द्र बनेको छ किनभने हजारौं भारतीय कम्पनीहरूले प्राविधिक-आर्थिक संलग्नता साथ युएई का विविध क्षेत्रमा काम गरिरहेका छन्।

नयाँ दिल्ली र अबु धाबीले बृहत् आर्थिक साझेदारी/मुक्त व्यापार सम्झौतामा वार्ता गरिरहेका छन्, जसलाई भारतीय व्यापार मन्त्री पियुष गोयलका अनुसार छिट्टै अन्तिम रूप दिइनुपर्छ। यसैबीच, भारतीय अवसरहरूमा विश्वास गर्दै यीमध्ये धेरै देशहरूले भारतमा ठूलो लगानी गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् र महामारी बाबजुद उनीहरूले भारतमा आफ्ना योजना र लगानी अगाडि बढाएका छन्।

युवराज मोहम्मद बिन सलमानले भारतीय पूर्वाधार, घर जग्गा र रणनीतिक पेट्रोलियम भण्डारमा १ सय अरब अमेरिकी डलर लगानी गर्न सहमत भएका थिए। उनीहरूले आफ्नो २०३० लक्ष्य पूरा गर्न भारतीय लगानी र विशेषज्ञता आकर्षित गर्ने आशा गरिरहेका छन्। त्यस्तै, युएई ले गुणस्तरीय र रणनीतिक लगानीमा ७५ अर्ब डलरको प्रतिबद्धता जनाएको छ । कतार पनि लगानीका अवसरहरू खोजिरहेको अर्को मुलुक हो। ओमान, कुवेत र बहराइन पनि पछाडि छैनन्।

खाडी देशहरूको विकास मा भारतीय कार्यबलले धेरै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। ९० लाख प्रवासी खाडी देशमा कार्यरत छन् जसले भारतको पिटुपि कनेक्टिभिटीमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन्। तिनले ५० अरब अमेरिकी डलर भन्दा बढी रेमिट्यान्स पठाउँदछन्। जसले भारतको विदेशी मुद्रा भण्डारण निकै वृद्धि गरेका छन्।

तर महामारीको समयमा तेलको कम मूल्य वा आर्थिक मन्दीले रोजगारी गुमाउने, जागिरको स्थानीयकरण, सीप आवश्यकताहरू परिवर्तनको कारणले गर्दा अप्रत्याशित चुनौती सिर्जना गरेको थियो। भारतले ठूलो संख्यामा भारतीयहरूलाई स्वदेश फिर्ता थियो जो समयमै जीसीसी देशहरूमा फर्किनेछन्।

तर त्यसका लागि हामीले रोजगारी र समयको आवश्यकताका लागि उनीहरूलाई पुन: तालिम दिनु आवश्यक छ किनभने धनी खाडी देशहरू एआई संचालित सेवाहरू र उत्पादन प्रक्रियाहरूमा द्रुत गतिमा अघि बढिरहेका छन्। यो मध्यम अवधिमा चुनौती रहिरहनेछ।

खाडी देशहरू हाम्रो विस्तारित छिमेकको हिस्सा हुन् र हाम्रो गन्तव्यहरू आपसमा जोडिएका छन्। खुसीको कुरा, सम्बन्धहरू आफ्नो उत्कृष्टमा छन्, तर हामीले हाम्रो पारस्परिक रूपमा लाभदायक संलग्नताका नयाँ आयामहरू खोज्नुपर्छ।

द्विपक्षीय सम्बन्ध राम्रो भइरहेको बेला नयाँ दिल्लीले पनि क्षेत्रीय दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ। यस क्षेत्रका धेरैजसो देशहरूले भारतलाई विश्वसनीय र वस्तुनिष्ठ वार्ताकारको रूपमा हेर्छन्। त्यहाँ शक्ति प्रयोग गर्न उचित हुँदैन। हामीले फेरि पाकिस्तानलाई संलग्नता बढाउन अनुमति दिन सक्दैनौं।

***लेखक जोर्डन, लिबिया र माल्टाका लागि पूर्व भारतीय राजदूत हुनुहुन्छ र विवेकानन्द इन्टरनेशनल फाउन्डेसनका प्रतिष्ठित फेलो हुनुहुन्छ; व्यक्त विचारहरू उनका आफ्नै हुन्।